آشنایی با برخی از اصطلاحات فرش و قالی بافی

فرش ابریشمی

در این مطلب شما را با برخی از اصطلاحات رایج در صنعت فرش و قالی بافی آشنا خواهیم کرد.

  • اصطلاح فرش

واژه ای است عربی و به هر آنچه كه گستردنی است اطلاق مي‌شود. معادل فارسی این کلمه، قالي، قاليچه و … مي‌باشد.

  • پشم

الیافی پروتئينی و مجعد است كه روی پوست گوسفندان مي‌رويد و در اثر سوختن بويی همانند بوی موی سوخته از آن به مشام می رسد و بعد از دور كردن شعله خاموش خواهد شد و خاكستری نرم و پودری مانند باقی خواهد گذاشت.

پشم گوسفندان مناسب برای فرش
پشم گوسفندان مناسب برای فرش
  • كرك

الياف ظريفی می باشد که لابه لای موی بز يا شتر دیده می شود. اما این اصطلاح در فرش معنی متفاوتی دارد و به الياف ظريف و بلند پشمی (مثل پشم گوسفندان نژاد مرينوس در استراليا و يا بلوچ) گفته مي‌شود.

  • پشم بهاره از دیگر واژه های به کار رفته در صنعت فرش

پشمی است كه در روزهای پایانی فصل زمستان يا اوایل بهار، قبل از باریدن نخستین باران بهاری بر روی گوسفندان چيده شده باشد كه به دلیل داشتن لطافت و طول زياد و نداشتن خار و خاشاك از پشم پاييزه بهتر است.

  • خامه

اصطلاحاً در هنر قالبافی به نخ پشمی استفاده شده برای پرزهای فرش كه به شکل دو لا تهيه می گردد خامه گفته مي‌شود.

  • متريك، واحد اندازگیری ضخامت خامه

واحد اندازه‌گيری ضخامت خامه پشمی مورد مصرف در فرش بافی است. به عدد طولی خامه پشمی يك لا بر حسب متر كه وزن آن يك گرم باشد مي‌گويند لذا هر چه عدد متريك بيشتر گردد خامه پشمی يك لا ظريف‌تر مي شود. متداول ترين اعداد متريك در خامه‌ها 3 الی 10 مي‌باشند.

  • ابريشم

الياف بسيار بلندی است که از جنس پروتئين می باشند و از ترشح کرم ابریشم برای تولید پیله به دست می آید.

فرش ابریشمی
فرش ابریشمی
  • دنير

واحد اندازه‌گيری ضخامت الياف ابريشم می باشد و به وزن 9000 متر ليف ابريشمی بر حسب گرم گفته مي‌شود پس برعكس عدد متريك هر چه عدد دنير بيشتر گردد،  ليف ابريشمی ضخيم ترخواهد شد. دنير 60 الی 160 در قالي بافی مصرف دارد و ظريفتر از آن (كمتر از دنير 60) را در پارچه‌بافی به کار می برند.

  • پنبه

الياف سلولزی است كه از گياه پنبه به دست مي‌آيد و بر اثر سوختن بوی كاغذ سوخته از خود متصاعد مي‌نمايد و پس از دور شدن از آتش خاموش مي‌شود و خاكستری نرم و پودر مانند باقی مي‌گذارد.

  • نمره

به تعداد كلاف های (HANK) 840 ياردی (يك يارده = 44/91 سانتيمتر) نخ پنبه‌ای يك لا در يك پوند (يك پوند = 59/453 گرم) ‌گويند و معمولا نمره نخ يك لای پنبه‌ای مورد استفاده در قاليبافی 5، 10، 20 و بعضاً 40 مي‌باشد.

  • تار یا چله

نخهايی هستند نازك، چند لا شده و پرتاب كه معمولاً از جنس پنبه بوده و برای بافت فرش بايستی بر روی دار به طور عمودی نصب گردند و وظيفه آن نگهداری گره‌های فرش مي‌باشد. جنس چله‌ها برای قالی های ريزبافت به منظور برخورداری از استحكام لازم، ابريشمی انتخاب مي‌شوند و در فرش های بافت مناطق عشايری و روستايی جنس چله‌ها را به جهت مقاومت بيشتر در برابر سرما و رطوبت و همچنين ايجاد نرمی و انعطاف لازم در فرش كه برای كوچ كردن امری ضروری است از پشم انتخاب مي‌نمايند.

چله قالی دستباف
چله قالی دستباف
  • گره‌زدن

به تاباندن خامه‌های پشمی يا ابريشمی به دور چله‌های قالی در هنگام بافت گره زدن مي‌گويند.

  • ذرع

واحد اندازه‌گيری طول فرش است که از قديم بوده است. در مناطق فارسي‌باف معادل 104 سانتيمتر و در مناطق كرماني‌باف 108 سانتيمتر و در مناطق آذري‌باف 112 سانتيمتر است.

  • چارك یا یک چهارم ذرع

به 4/1 ذرع، چارك گفته مي‌شود كه در مناطق فارسي‌باف 26 سانتيمتر است و در مناطق آذري‌باف 28 سانتيمتر است.

  • گره ذرعي

به 16/1 ذرع و يا به 4/1 چارك گره ذرعی گويند كه در مناطق فارسي‌باف 5/6 سانتيمتر و در مناطق آذري‌باف 7 سانتيمتر است.

  • رج

به رديف طولی و عرضی گره‌ها اطلاق می گردد.

  • رج شمار

به تعداد رج های بافته شده (يا گره‌های زده شده) در يك گره ذرعی رج شمار ‌گويند. اندازه گره ذرعی وابسته به سبك بافت فرش (آذری يا فارسي) دارد.

  • ريشه

به پايه ی هر چيزی ريشه گويند كه در قالی اساس را جفت چله‌ها (يك چله زير و يك چله رو) يعنی همان ريشه‌ها انجام مي‌دهند. بديهی است كه اگر ريشه‌های قالی (جفت چله‌ها) را از ساختمان فرش خارج كنيم آن فرش كاملاً از هم وا مي‌شود و اين ريشه‌ها هستند كه بعد از نصب بر روی دار امكان بافت را ميسر می سازند و ابعاد و رج شمار قالی را مشخص مي‌نمايند.

  • طول پرز

به ارتفاع پرزهای قالی گفته مي‌شود.

  • چله كشي

به نصب تار بر روی دار برای بافت فرش به شکلی كه تار‌ها يك در ميان زير و رو باشند چله‌كشی مي‌گويند چله‌های زير در پشت فرش قرار گرفته و به وسیله بدنه‌های پرز پوشانده مي‌شوند و چله‌های رو نيز در داخل فرش قرار مي‌گيرند عمل چله‌كشی به سه روش فارسی و‌آذری و يا تلفيقی انجام می گیرد.

دانستنی های جالبی که درباره فرش (قالی) نمی دانستید!

فرش دستباف ایرانی

در این مقاله دانستنی هایی را درباره فرش به شما ارائه خواهیم داد که ممکن است آن ها را ندانید.

  • فرش ایرانی، قدیمی ترین فرش دنیا

آیا می دانید قدیمی ترین فرش دنیا ایرانی است . در سال  1328 هجری شمسی گروهی از باستان شناسان روسی در سیبری روسیه فرشی را کشف نمودند که آن برای ایران دانسته اند.. فرشی که باستان شناسان آن را منسوب به ایران می دانند پازیریک نام دارد و به دلیل اینکه در کل قالی طرح های اصیل ایرانی همچون طرح سربازان هخامنشی مشاهده می شود آن را فرشی ایرانی گفته اند. قدمت این فرش به3400 سال پیش یعنی به زمان هخامنشیان بر می گردد.

فرش ایرانی، کم نظیرترین فرش در دنیا
فرش ایرانی، کم نظیرترین فرش در دنیا
  • آذربایجان شرقی،مبداء بافت تابلو فرش در جهان!

اولین تابلو فرش جهان در ایران و استان آذربایجان شرقی بافته شد!!

درست خواندید، نخستین تابلو فرش نزدیک به یک قرن پیش در شهر سر درود استان آذربایجان شرقی بافته شد تابلو فرش درحقیقت فرشی است که به وسیله دار قالی یا دستگاه بافندگی ماشینی تولید می شود و توسط قابی چوبی احاطه می گردد و برای زیبایی فضا و محیط استفاده می شوند.

زنان هنرمند ایرانی، درحال بافت فرش دستباف
زنان هنرمند ایرانی، درحال بافت فرش دستباف
  • ابریشم و کرک برخی از الیاف به کار رفته در فرش دستباف

از دیر باز تا به امروز انسان ها به دنبال ساخت و بافت چیزی بوده اند که به عنوان زیر انداز از آن استفاده کنند. آن ها نخست برای برطرف نمودن این نیاز از پوست و پشم حیوانات اهلی به طور مستقیم استفاده کردند اما به تدریج و با پیشرفت علم، نخستین قالی ها بافته شدند . انسان ها آموختند که چگونه بر روی دار قالی با به هم دوختن الیاف، فرش ببافند. الیافی که از قدیم الایام تا به امروز برای بافت فرش دستباف استفاده می گردد الیافی طبیعی همانند ابریشم، کرک و غیره می باشد. این الیاف می توانند تا سالها دوام داشته باشند و در صورتی که از آنها به درستی مراقبت شود این امکان وجود داردکه تا چند صد سال باقی بمانند.

  • نام فرش ایرانی در تاریخ جهان

تاریخ نگار یونانی در کتاب سیرت کوروش که به داستان زندگی کوروش در آن پرداخته شده است بیان می کند: ایرانی ها برای اینکه بسترشان نرم باشد قالیچه زیر بستر خود می گذارند.  یکی از سالنامه های چینی که سائی سو نام دارد فرش پشمی ایران را به عنوان کالای وارداتی به چین عنوان کرده است . این اتفاق در دوره ساسانی نگاشته شده است.

  • فرش ماشینی با الیاف اکریلیک، با کیفیت ترین فرش ماشینی

فرش ماشینی به دلیل بافته شدن در طرح های مختلف و همچنین ارزان قیمت بودن جای خود را در میان مردم باز کند. با تولید انبوه فرش ماشینی ارزان مردم به دنبال بهترین کیفیت فرش ماشینی بودند و هم اکنون نیز بعضی از افراد به دنبال این هستند که فرش ماشینی با کیفیت را تشخیص دهند.. فرش ماشینی به طور کلی از سه دسته الیاف مصنوعی بافته می شود . الیاف اکریلیک، الیاف پلی استر ( ابریشم مصنوعی ) و پلی پروپین ( بی سی اف ) از جمله الیاف به کار برده شده در بافت فرش ماشینی می باشند. در میان آن ها، فرش ماشینی  بافته شده از الیاف آکریلیک درجه یک به شمار می رود و بهترین کیفیت را در حال حاضر دارد.

  •  بیشترین صادرات فرش ایران از خطه آذربایجان

در شهر های مختلفی از ایران فرش دستبافت و  ماشینی بافته می شوند اما باید گفت پایتخت تولید فرش ماشینی ایران شهر کاشان است که در حدود 700 واحد فعال در این زمینه دارد. اما بیشترین صادرات فرش ایران از یک مکان مرزی در شمال غرب ایران می باشد. حدود 40 درصد از صادرات فرش ایران از استان آذربایجان شرقی انجام می گیرد .

فرش دستباف ایرانی
فرش دستباف ایرانی
  •  ضخامت بیشتر، شانه بالاتر

می دانستید تعداد شانه و رج با ضخامت فرش رابطه عکس دارند. در واقع هرچه تعداد شانه و تراکم طولی بالا تر برود ضخامت فرش کمتر می شود . مثلا نازکترین فرش موجود در بازار فرش ماشینی 1200 شانه کاشان است که برای اولین بار در کاشان بافته شده است. فرش 700 شانه نیز اکنون ضخیم تر از فرش 1000 شانه و فرش 1200 شانه است .

  •  امکان حمله حشرات به فرش دستبافت

و در آخر باید گفت فرش دستبافت به علت وجود الیاف طبیعی ممکن است مورد حمله حشرات قرار بگیرد . شرایط خوب برای رشد و زندگی حشرات محیط گرم و مرطوب است.  پس بهتر است فرش دستبافت در مکانی پهن شود که خیلی گرم نباشد. همچنین فرش دستبافت اگر مورد استفاده قرار نمی گیرد بهتر است از قرار دادن آن در مکان مرطوب خودداری شود  تا از شر حشرات در امان باشد .

نکته: اگر فرش دستبافت  مورد حمله واقع شد می توان از قرص نفتالین استفاده کرد .

نکته2: بیشتر حشراتی که ممکن است به فرش دستبافت حمله کنند بید ها هستند که با گذاشتن نفتالین در بین فرش می توان بید ها را از فرش دستبافت خود دور نمود.